17 қараша — Шала туған балалардың халықаралық күні

Мерзімінен бұрын босану: шала туған балаларды күтіп-бағудың ерекшеліктері және кейінгі медициналық бақылау
Баланың дүниеге келуі — әрбір отбасы үшін маңызды да қуанышты оқиға. Алайда, кейде сәби белгіленген мерзімінен бұрын өмірге келеді. Мұндай жағдай ата-аналар үшін үлкен сынақ болып, медицина қызметкерлері тарапынан ерекше назар аударуды талап етілуі мүмкін.
Мерзімінен бұрын босану — қазіргі заманғы акушерлік пен неонатологияның ең өзекті мәселелерінің бірі. Медициналық технологиялардың дамуы, күтіп-бағу әдістерінің жетілдірілуі және кейінгі бақылауды ұйымдастырудың арқасында шала туған балалардың көбісі өсіп, дамуға және толыққанды өмір сүруге мүмкіндік алады.
Ақпараттық-түсіндіру жұмыстарының басты мақсаты — халықтың мерзімінен бұрын босанудың себептері мен қауіп факторлары, шала туған балаларды күтіп-бағу ерекшеліктері, жүйелі медициналық бақылаудың қажеттілігі және бала күтімі үдерісіне ата-аналардың қатысу маңыздылығы туралы хабардарлығын арттыру.
1. Мерзімінен бұрын босану дегеніміз не?
Жүктіліктің 37 толық аптасы аяқталмай тұрып болған босану мерзімінен бұрын босану деп есептеледі.
Туған мерзіміне байланысты келесі санаттар бөлінеді:
- Өте ерте мерзімдегі босану — жүктіліктің 28 аптасына дейін.
- Өте ерте мерзімдегі босанулардың келесі кезеңі — 28 бен 32 апта аралығында.
- Қалыпты және кеш мерзімдегі шала босанулар — 32 мен 37 апта аралығында.
Дүниеге келген кездегі жүктілік мерзімі қаншалықты қысқа болса, баланың ағза мүшелері мен жүйелерінің жетілмеуіне байланысты денсаулығында әртүрлі мәселелердің туындау ықтималдығы соғұрлым жоғары болады.
Шала туған баланың салмағы аз, тыныс алу жүйесі жеткіліксіз дамыған, терморегуляция, ас қорыту, иммундық және жүйке жүйелерінің ерекшеліктері болуы мүмкін. Сонымен қатар, әрбір бала жеке тұлға болып табылады және оның әрі қарайғы даму болжамы көптеген факторларға байланысты.
2. Мерзімінен бұрын босанудың себептері мен қауіп факторлары
Мерзімінен бұрын босанудың нақты себебін әрқашан анықтай бермейді. Олар өздігінен де, сондай-ақ жүктілікті жалғастыру ананың немесе баланың денсаулығына қауіп төндіретін медициналық көрсеткіштер бойынша да пайда болуы мүмкін.
Негізгі қауіп факторларына жататындар:
- несеп-жыныс жүйесінің инфекциялары және басқа да жұқпалы аурулар;
- әйелдің созылмалы аурулары;
- көп ұрықты жүктілік;
- плацента мен жатыр мойнының патологиялары;
- преэклампсияны қоса алғандағы жүктілік асқынулары;
- ұрық маңы суының мезгілсіз ағуы;
- жүктілік арасындағы жеткіліксіз аралық;
- темекі шегу, алкоголь және психоактивті заттарды қолдану;
- басқа қауіп факторларымен ұштасқан айқын физикалық және психоэмоционалдық жүктемелер;
- анамнездегі мерзімінен бұрын босанулар.
Маңызды есте сақтау керек: бір немесе бірнеше қауіп факторының болуы мерзімінен бұрын босану міндетті түрде болады дегенді білдірмейді.
3. Мерзімінен бұрын босанудың алдын қалай алуға болады?
Әйелдің жүктілікті жоспарлау кезеңінде-ақ өз денсаулығына жауапкершілікпен қарауының маңызы зор.
Тәуекелдерді азайту үшін мыналар ұсынылады:
- Жүктілікті жоспарлау және алдын ала медициналық тексеруден өту.
- Жүктілік бойынша уақтылы есепке тұру.
- Акушер-гинекологқа жүйелі түрде бару және тағайындалған тексерулерді орындау.
- Жұқпалы және созылмалы ауруларды уақтылы емдеу.
- Медициналық мамандардың ұсыныстарын сақтау.
- Темекі шегуден, алкогольден және басқа да зиянды әдеттерден бас тарту.
- Толыққанды тамақтануды, жеткілікті демалысты және орынды физикалық белсенділікті қамтамасыз ету.
- Өзін-өзі емдеумен айналыспау және дәрігердің кеңесінсіз дәрі-дәрмектерді қабылдамау.
Дабыл белгілеріне ерекше назар аудару қажет. Жатырдың жиі ауырып жиырылуы, іштің төменгі бөлігіндегі қысым, бел тұсының ауыруы, қанды бөліністер немесе жыныс жолдарынан сұйықтықтың ағуы байқалса, дереу медициналық көмекке жүгіну қажет. Мұндай симптомдар кезінде жоспарлы қабылдауды күтуге немесе сырқаттың себебін өз бетінше анықтауға тырысуға болмайды.
4. Шала туған балаларды күтіп-бағу ерекшеліктері
Шала туған балаға күтім жасау ерекше назарды, шыдамдылықты және медициналық мамандардың ұсыныстарын сақтауды талап етеді. Ең маңызды міндеттер — дене температурасын тұрақты ұстау, толыққанды тамақпен қамтамасыз ету, инфекциялардың алдын алу және сәбидің өсуі мен дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасау.
4.1. Температуралық режимді сақтау
Шала туған балалар қоршаған орта температурасының өзгеруіне әсіресе сезімтал келеді, өйткені олардың терморегуляция механизмі әлі жеткіліксіз дамыған.
Ата-аналарға қажетті әрекеттер:
- бөлмедегі қолайлы температураны сақтау;
- баланың салқындап қалуынан немесе қызып кетуінен сақтандыру;
- сәбиді қоршаған орта температурасына сай киіндіру;
- медицина қызметкерінің ұсынысы бойынша дене температурасын жүйелі түрде бақылап отыру;
- төсекті жылыту құралдарының жанына және жел өтіне қоймау.
4.2. Дұрыс тамақтану және емшек сүтімен қоректендіру
Ана сүті шала туған бала үшін оңтайлы тамақ болып табылады. Оның құрамында иммундық жүйенің дамуына және инфекциялардан қорғауға ықпал ететін қоректік заттар, антиденелер және биологиялық белсенді компоненттер бар.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы шала туған және салмағы аз балаларды, соның ішінде өте ерте мерзімде туылғандарды тамақтандыру үшін ананың емшек сүтін пайдалануға кеңес береді.
Баланың жағдайына және оның өз бетінше сору қабілетіне байланысты тамақтандыру мынадай жолмен жүзеге асырылуы мүмкін:
- тікелей емшекпен;
- сауып алынған ана сүтімен (ыңғайлы құрылғы арқылы);
- медициналық көрсеткіштер бойынша арнайы зонд арқылы.
Тамақтану режимі, көлемі мен тәсілін неонатолог-дәрігер жеке тәртіппен анықтайды.
Аналарға лактацияны қолдау, қажет болған жағдайда сүтті жүйелі түрде сауып алу және емшек сүтімен емізу мамандарының көмегіне жүгіну ұсынылады.
Дәрігердің тағайындауынсыз қоспаларды, қосымша тағамдарды және қосымша препараттарды өз бетінше енгізбеу маңызды.
4.3. «Кенгуру» әдісі
Шала туған балаларды күтіп-бағудың ең тиімді әдістерінің бірі — «Кенгуру» әдісі, бұл баланың анасымен немесе басқа жақын адамымен ұзақ уақыт бойы «теріні теріге» тигізіп ұстау тәсілі.

«Кенгуру» әдісі — анамен немесе жақын адамымен «теріні теріге» тигізіп ұстау.
Мұндай байланыс дене температурасын ұстап тұруға, тыныс алу мен жүрек соғу ырғағын тұрақтандыруға, бала мен ата-ана арасындағы эмоционалдық байланысты нығайтуға ықпал етеді.
ДДҰ барлық шала туған және салмағы аз балаларға «Кенгуру» әдісін қолдануға кеңес береді. Мүмкіндігінше бұл байланыс тәулігіне 8-ден 24 сағатқа дейін жалғасуы тиіс. Қарқынды терапияға мұқтаж балада әдісті бастау және өткізу оның жағдайын ескере отырып, медицина мамандарымен ұйымдастырылады.
4.4. Гигиена және инфекциялардың алдын алу
Шала туған баланың иммундық жүйесі жеткіліксіз жетілген, сондықтан ол жұқпалы ауруларға көбірек бейім келеді.
Инфекциялардың алдын алу үшін мыналар қажет:
- баламен байланысқа түсер алдында қолды мұқият жуу;
- бөтен адамдардың сәбиге келуін шектеу;
- тұмау және басқа да жұқпалы аурулардың белгілері бар адамдармен қарым-қатынас жасамау;
- бөлмені жүйелі түрде желдетіп тұру;
- күтім заттарының тазалығын сақтау;
- шомылдыру және теріні күту бойынша ұсыныстарды сақтау;
- жеке медициналық жоспарға сәйкес уақтылы вакцинация жасау.
Дәрігердің тағайындауынсыз антисептиктерді, мазьдарды және дәрі-дәрмектерді өз бетінше қолдану ұсынылмайды.
4.5. Даму үшін қолайлы орта жасау
Шала туған балалар медициналық көмекке ғана емес, сонымен қатар ұқыпты, жекелендірілген күтімге де мұқтаж.
Қажетті жайттар:
- тыныш жағдайды қамтамасыз ету;
- қатты дыбыстар мен жарқын жарықтан аулақ болу;
- ұйқы мен ояу жүру кезеңдерін сақтау;
- баланы қолға абайлап алу және дене қалпын өзгерту;
- сәбимен тыныш дауыспен сөйлесу;
- шаршау, аштық және жайсыздық белгілеріне уақытында жауап беру.
Ата-аналар шамадан тыс ынталандыру, ұзақ процедуралар мен ұйқының бұзылуы шала туған балаға қосымша стресс тудыруы мүмкін екенін түсінуі маңызды.
5. Перзентханадан немесе стационардан шығарылу: ата-аналар не білуі керек?
Шала туған баланы үйге шығару — отбасынан алдын ала дайындықты талап ететін маңызды кезең. Үйге шығарар алдында медицина қызметкерлері ата-аналарға күтім жасау, тамақтандыру, денсаулық жағдайын бақылау ерекшеліктерін және кейінгі бақылау тәртібін түсіндіруі тиіс.
Ата-аналар төмендегі ақпараттарды алуы қажет:
- баланың қазіргі денсаулық жағдайы туралы;
- оның салмағы мен салмақ қосу динамикасы туралы;
- тамақтандыру режимі мен тәсілі туралы;
- егер қажет болса, тағайындалған дәрі-дәрмектер мен витаминдер туралы;
- жүргізілген тексерулер мен олардың нәтижелері туралы;
- офтальмолог, невролог, аудиолог және басқа мамандардың қаралу қажеттілігі туралы;
- учаскелік педиатр мен бейінді дәрігерлерге бару кестесі туралы;
- шұғыл медициналық көмек қажет болатын қауіпті жағдайдың белгілері туралы.
Стационар, емхана және отбасы арасындағы сабақтастықтың маңызы зор.
6. Шала туған балаларды кейінгі медициналық бақылау
Стационардан шыққаннан кейін шала туған бала тұрақты медициналық бақылауды қажет етеді. Ол ықтимал бұзылуларды уақтылы анықтауға, физикалық және жүйке-психикалық дамуын бағалауға, асқынулардың алдын алуға және отбасына қолдау көрсетуге бағытталған. Бақылауды педиатр және қажет болған жағдайда басқа мамандар жүзеге асырады.

Стационардан шыққаннан кейінгі жүйелі медициналық бақылау.
Кейінгі бақылаудың негізгі бағыттары
1. Физикалық дамуды бақылау
Бағаланады:
- дене салмағы;
- бойы;
- басының шеңбері;
- өсу динамикасы мен салмақ қосуы;
- тамақтану және ас қорыту ерекшеліктері.
2. Жүйке-психикалық дамуды бағалау
Медицина маманы қозғалыс дағдыларының қалыптасуын, бұлшықет тонусын, көру және есту реакцияларын, эмоционалдық реакциялар мен танымдық белсенділікті бақылайды.
3. Офтальмологтың бақылауы
Мерзімінен бұрын туылған балаларда шала туғандар ретинопатиясының (көздің торқабығының ауруы) даму қаупі бар. Тәуекел тобына жататын балаларды дәрігер белгілеген мерзімде уақтылы тексеруден өткізу өте маңызды. Белгіленген қарауларды өткізіп алу аурудың кеш анықталуына әкелуі мүмкін.
4. Есту қабілетін бақылау
Шала туған балаларға аудиологиялық скринингті уақтылы жүргізу және көрсеткіштер болған жағдайда есту қабілетін қайталап тексеру қажет.
5. Невролог және басқа мамандардың бақылауы
Гестация мерзіміне, туу салмағына, өткерген ауруларына және тексеру нәтижелеріне байланысты невролог, кардиолог, пульмонолог, хирург, реабилитолог және басқа мамандардың бақылауы қажет болуы мүмкін.
6. Алдын алу іс-шаралары
Вакцинация жүргізіледі, тапшылық жағдайлардың алдын алынады, тамақтануға баға беріліп, жеке көрсеткіштер бойынша қажетті препараттар тағайындалады.
Түзетілген жас дегеніміз не?
Шала туған балалардың ата-аналары үшін «түзетілген жас» ұғымын білу маңызды.
Түзетілген жас — баланың қаншалықты ерте туылғанын ескере отырып есептелген жасы.
Мысалы, егер бала жүктіліктің 32-ші аптасында туылса, ол мерзімінен 8 апта бұрын дүниеге келді деген сөз. Туылғаннан кейін 4 ай өтсе, оның түзетілген жасы шамамен 2 айды құрайды.
Түзетілген жас шала туған балалардың физикалық және жүйке-психикалық дамуын бағалау кезінде, әдетте екі жасқа дейін, ал жекелеген жағдайларда мамандардың ұсынысы бойынша одан да ұзақ мерзімге қолданылады.
Ата-аналар өз сәбиінің дамуын сол күнтізбелік жастағы толық жетіліп туған балалардың көрсеткіштерімен ғана салыстырмауы тиіс. Әрбір бала жеке дамиды.
Ұсынылатын бақылау ұйымы
Бақылау кестесі баланың жағдайына, гестация мерзіміне, туу салмағына және өткерген асқынуларына байланысты жеке тәртіппен белгіленеді.
| Бағыт | Бақылау мақсаты |
|---|---|
| Педиатр | Жалпы жағдайды, тамақтану мен өсуді бақылау |
| Невролог | Жүйке-психикалық және қозғалыс дамуын бағалау |
| Офтальмолог | Шала туғандар ретинопатиясын анықтау және алдын алу |
| Аудиолог | Есту қабілетін бақылау |
| Реабилитолог | Қозғалыс функцияларын және оңалту қажеттілігін бағалау |
| Басқа мамандар | Анықталған аурулар мен асқынуларды бақылау |
Қараулар емдеуші дәрігерлер ұсынған мерзімдерде жүргізілуі тиіс. Туылған кездегі салмағы экстремалды және өте төмен балаларға ерекше назар аударылады.
7. Қашан дереу медициналық көмекке жүгіну қажет?
Ата-аналар шала туған баланың қауіпті жағдайының негізгі белгілерін білуі тиіс.
Дабыл белгілері:
- тыныс алудың қиындауы, жиілеуі немесе ерекше болуы;
- тыныс алудың тоқтап қалуы (апноэ);
- еріннің, тілдің немесе тері жабындыларының көгеруі;
- күрт әлсіздік, қоршаған ортаға деген әдеттегі реакцияның болмауы;
- тамақтан бас тарту немесе тәбеттің айқын төмендеуі;
- құрысулар;
- дене температурасының көтерілуі немесе төмендеуі;
- қайталанатын құсу, іштің айқын кебуі;
- зәр шығару мөлшерінің едәуір азаюы.
Мұндай симптомдар пайда болған кезде дереу медициналық көмекке жүгіну қажет. Тыныс алу бұзылған, көгерген, құрысу немесе естен тану жағдайында жедел жәрдем шақыру керек.
8. Шала туған баланың дамуындағы ата-ананың рөлі
Ата-аналар шала туған баланы күтіп-бағу және әрі қарай оңалту үдерісінің маңызды қатысушылары болып табылады. Дәл осы отбасы күнделікті күтімді, эмоционалдық қолдауды және мамандардың ұсыныстарының орындалуын қамтамасыз етеді.
Ата-аналарға қажетті әрекеттер:
- бала күтіміне белсенді қатысу;
- педиатр мен басқа мамандардың ұсыныстарын сақтау;
- тағайындалған тексерулерге жүйелі түрде бару;
- тамақтану, салмақ қосу және сәбидің мінез-құлық ерекшеліктері туралы жазбалар жүргізу;
- отбасында тыныш әрі қолайлы атмосфера құру;
- баламен эмоционалдық байланысқа көңіл бөлу;
- қажет болған жағдайда психологиялық қолдауға уақтылы жүгіну.
Ананың және отбасының басқа мүшелерінің эмоционалдық жағдайын да ескеру қажет. Шала туған баланың дүниеге келуі мазасыздықпен, қорқынышпен және психологиялық кернеумен бірге жүруі мүмкін. Жақындары мен медицина қызметкерлерінің қолдауы ата-аналарға қиындықтарды жеңуге және сәбиді күтуде сенімділік ұялатуға көмектеседі.
9. Пәнаралық тәсілдің және медициналық көмектің сабақтастығының маңызы
Шала туған балаларды тиімді бақылау әртүрлі мамандардың өзара іс-қимылынсыз мүмкін емес.
Маңызды рөл атқаратындар:
- акушер-гинекологтар;
- неонатолог-дәрігерлер;
- педиатрлар;
- балалар неврологтары;
- офтальмологтар;
- аудиологиялық тексеру мамандары;
- мейіргерлер;
- ерте араласу және оңалту мамандары.
Үйде патронажды ұйымдастырудың, ата-аналарды хабардар етудің және баланың қажетті тексерулерге уақтылы бағытталуының маңызы зор.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы отбасының шала туған балаларды күтіп-бағуға қатысуының, ата-аналарды оқытудың және стационардан шыққаннан кейінгі қосымша қолдаудың маңыздылығын атап көрсетеді.
10. Қорытынды
Мерзімінен бұрын босану — кешенді медициналық көзқарасты, мұқият қатынасты және баланы ұзақ уақыт бойы сүйемелдеуді талап ететін маңызды оқиға.
Неонаталдық көмектің қазіргі заманғы әдістері, емшек сүтімен қоректендіру, «Кенгуру» әдісі, инфекциялардың алдын алу, ықтимал асқынуларды уақтылы диагностикалау және жүйелі медициналық бақылау шала туған балалардың денсаулығы мен даму перспективаларын едәуір жақсартуға мүмкіндік береді.
Табысты күтіп-бағудың ең маңызды шарты — медицина қызметкерлері мен ата-аналардың ынтымақтастығы. Отбасы медициналық көмекті алушы ғана емес, сонымен қатар баланы күту және дамыту үдерісінің белсенді қатысушысы болуы тиіс.
Әрбір шала туған бала ерекше назарға, қамқорлыққа және толыққанды даму мүмкіндігіне лайық. Уақтылы медициналық көмек, жауапты ата-ана болу және тұрақты бақылау — кішкентай пациенттердің денсаулығы мен олардың отбасыларының әл-ауқатының кепілі.
Ақпарат көздері мен нормативтік негіз
Материалды дайындау барысында келесі құжаттар мен ұсыныстар пайдаланылды:
- Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы. Шала туған және салмағы аз нәрестелерді күтіп-бағу бойынша ұсыныстар, 2022 жыл.
- ДДҰ. «Кенгуру» әдісі бойынша клиникалық нұсқаулық, 2025 жыл. Kangaroo Mother Care: A Clinical Practice Guide.
- Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің «Мерзімінен бұрын босану» клиникалық хаттамасы, 2023 жыл.
- ҚР ДСМ 2023 жылғы 13 қаңтарда бекіткен № 177 хаттамасы — «Салмағы аз жаңа туған нәрестелерді күтіп-бағу» медициналық араласу клиникалық хаттамасы.
- ДДҰ. Ата-аналарды «Кенгуру» әдісі бойынша консультирлеу жөніндегі нұсқаулық.


